En primeiro lugar, poderíase sinalar que, xusto despois da asunción do poder real en Galicia ao comezo da Idade Moderna, apareceu unha nova institución que, dalgún xeito, lle deu personalidade política ao noso Reino e contribuíu á súa singularidade nas novas provincias. A división de Javier de Burgos. A orixe e consolidación das Xuntas do Reino de Galicia é un proceso que aínda non se comprende completamente, pero sabemos que tivo lugar no primeiro terzo do século XVI, ao mesmo tempo que aparecían as novas provincias do interior —as cinco primeiras e despois as sete—. Pero era, en principio, unha asemblea que a monarquía utilizaba como intermediaria para facer peticións fiscais e militares, que non eran fáciles de distribuír nun territorio cuxa “constitución” (hábitat, malas comunicacións, división en fueros e cotas para os señores, etc.) ofrecía moita resistencia a poderes externos ás comunidades veciñas. As Xuntas, compostas por un representante de cada capital de provincia, tiñan agora que acudir en axuda das autoridades monárquicas, como recordou o gobernador en 1552, encargándose da distribución ao por menor de certos trabucos.

Non obstante, as Xuntas tamén procuraron negociar asuntos que, na opinión dos seus membros, pertencentes á nobreza, eran de interese para o Reino, como a protección dos seus intereses e, sobre todo, a recuperación do dereito a voto nas Cortes. Non é casualidade que a partir de 1522 a cuestión do dereito a voto estivese en mans da nova asemblea, moi diferente na súa composición da reunión de señores feudais que tivo lugar en Melide o 4 de decembro de 1520 para evitar a Revolta dos Comuneiros en Galicia, e na que os fregueses tamén esixiron o dereito a voto. Coa derrota dos plebeos e a restauración do poder real en 1522, non habería máis asembleas de señores feudais, e a dirección política recaería nos cabaleiros nomeados polos gobernadores provinciais.

A actividade máis intensa das Xuntas do Reino tivo lugar desde finais do século XVI ata o final da Guerra de Sucesión. A partir de 1599, as reunións fixéronse moi frecuentes, e os deputados aseguráronse de que as actas dos acordos alcanzados fosen arquivadas. A crecente necesidade da monarquía de ingresos fiscais e exaccións extraordinarias obrigou ao gobernador a convocar asembleas frecuentes, algunhas moi longas, nas que os deputados non sempre cumprían, especialmente durante o reinado de Carlos II nos anos da Guerra de Sucesión. A restauración do dereito de voto nas Cortes en 1623, a cambio dunha doazón para financiar a “escuadra gallega”, foi un éxito político, xa que as capitais de provincia conseguiron o control da recadación do chamado imposto dos “millóns”, separando así Galicia da xurisdición fiscal de Zamora.

Tras a Guerra de Sucesión, os deputados, que se resistían a votar certos decretos e a retirada dos soldados que lles eran concedidos do Reino, foron convocados a Madrid, arrestados e amonestados. A partir de entón, as reunións convertéronse en algo bastante rutineiro, dedicadas a renovar a concesión millonaria e, nalgúns casos, a negociar outros asuntos, como a renovación dos fueros ou dos privilexios comerciais, tal e como estudou Manuel María de Artaza.

A historia das Asembleas do Reino non se pode, creo, ver en branco e negro. Como institución parlamentaria, sen dúbida tiñan debilidades: agás en circunstancias puntuais, reuníanse por orde do monarca ou do gobernador e capitán xeral; carecían de ingresos fiscais propios; había frecuentes disputas entre as cidades e ningunha foi recoñecida oficialmente como “cidade principal”. Negociaban, pero non lexislaban nin gobernaban e, fundamentalmente, non defendían “liberdades”, “constitucións” ou “dereitos legais”, como era o caso dos tribunais dos territorios da Coroa de Aragón e Navarra, as asembleas das provincias vascas ou os Estados Xerais de Bretaña, que, aínda que existían, garantiban un marco institucional do que se beneficiaba en maior ou menor medida toda a poboación.

Pero, por outra banda, as Xuntas aseguraron que Galicia mantivese unha identidade política ao longo da Idade Moderna, dándolle visibilidade institucional e sentido de identidade ao Reino, como o demostran os rexistros publicados (o fundamental de Antonio Eiras Roel), o feito de chegar a ser nomeado cronista e tamén autor de moitas historias de Galicia, algunhas impresas e outras non, e nas que, segundo os criterios da época, o Reino de Galicia é descrito como o máis antigo, o máis nobre e o máis cristián dos que formaban a monarquía católica. Coa nova división provincial, o Reino unitario desaparecerá, dando lugar a unha nova situación político-administrativa, da que algúns intelectuais da década de 1840 se decataron axiña.