O papel dos reis e raíñas foi fundamental na creación e consolidación do fenómeno xacobeo e da Catedral de Santiago de Compostela; isto tamén foi certo no ámbito artístico, de xeito que cada gran proxecto desenvolvido na basílica foi sempre posible grazas ao apoio inquebrantable da monarquía. Así, como di a tradición, sen o impulso que deu Afonso II ao milagroso descubrimento da tumba do apóstolo, este acontecemento non tería acadado a magnitude que acadou de inmediato; e máis tarde, grazas a Afonso III, construíuse unha nova igrexa para acoller o número cada vez maior de peregrinos, ao mesmo tempo que comezaban a chegar as primeiras ofrendas reais, que, ademais de privilexios, incluían obxectos valiosos que acabarían formando parte do tesouro compostelán.

As distintas etapas da construción da catedral románica deben a súa existencia ao apoio dos reis de cada época. A construción comezou baixo o reinado de Afonso VI, que arrebatara o reino ao seu irmán García, un reino que o seu pai lle concedera na división das terras tras a súa morte. Afonso VI aparece representado nun dos chamados “capiteis fundacionais” situados na ábsida. A construción da catedral foi continuada pola súa filla Urraca, baixo a dirección do arcebispo Xelmírez, quen tamén educou ao futuro Afonso VII, coroado rei de Galicia en 1111, cando aínda era un neno no altar maior da catedral. Foi durante este período de Xelmírez cando se construíu unha nova catedral, concibida baixo a propia dirección do prelado e na que participou un selecto grupo de artistas de orixe francesa, liderados polo chamado Mestre de Prataría. Sen dúbida, esta foi a primeira metade do século XII, unha idade de ouro que abarcou gran parte do que se coñece como época compostelá.

Despois de Xelmírez, outros dous reis galaicos foron clave para completar a construción da catedral aínda inacabada. Esta vez, o Mestre Mateo asumiu a dirección das obras en 1168, grazas a un privilexio outorgado por Fernando II. A construción rematou finalmente en 1211 coa solemne cerimonia de consagración en presenza do arcebispo Pedro Muñiz e do rei Afonso VIII.

O proxecto Mateo, fundamental para a creación dun novo estilo e dunha arte gallega distintiva que comezou na catedral compostelá, tamén implicou a actualización do que se fixera en fases anteriores. Isto debeuse en parte a que o templo, ademais do seu papel como santuario apostólico e sé episcopal, ía converterse na catedral nacional e lugar de enterramento dos reis de Galicia e as súas familias. Con este fin, instalouse oficialmente un novo Panteón Real no extremo norte do transepto, no lugar onde probablemente foran enterrados os seus antepasados ​​inmediatos.

Hoxe en día, a pesar da súa excepcional importancia histórica e, curiosamente, do seu relativo escuridade entre a sociedade gallega, a catedral aínda alberga o Panteón Real de Compostela, aínda que foi trasladado á súa localización actual no claustro en 1535. Entre as reliquias atópanse os relicarios coas efixies —influenciados polo estilo de Mateo— e os restos dos reis Fernando II e Alfonso VIII, a raíña Berenguela e Raimundo de Borgoña, esposo da raíña Urraca.

Polo tanto, esta viaxe pola arte na época compostelá será unha exploración artística da construción das primeiras basílicas asociadas ao sepulcro apostólico, o proceso edificatorio da catedral románica, dividido en sucesivas fases ata a súa conclusión coa cerimonia de consagración e a creación do Panteón Real, e finalmente, aqueles artefactos e obxectos artísticos que chegaron ata os nosos días, xa sexa nas súas localizacións orixinais ou incorporados, de diversas maneiras, ás coleccións do Museo Catedralicio de Santiago.