O Reino de Galiza na heráldica europea
O Congreso
Celebrado en setembro de 2022 no Museo do Polo Galego, Santiago de Compostela.
O Reino de Galiza na heráldica europea
Entre os símbolos que identifican un país están as bandeiras e os escudos de armas, sendo estes últimos os máis amplamente representados polas nacións europeas. Galicia, como entidade política, social e cultural distinta desde os albores da Idade Media, ten o seu propio escudo de armas desde o século XIII, que a distingue iconograficamente doutros pobos do continente. Non se trata dun rolo novo, un pergamiño heráldico que varios autores datan arredor de 1282, o que certifica —por agora— o primeiro rexistro heráldico do pobo galaico. Debido á semellanza entre os termos Galicia (Galicia en francés) e cáliz (calice na mesma lingua), este obxecto da vaixela de nobres e reis serve como emblema cantón do noso reino.
Inicialmente representábanse tres cálices e, posteriormente, en varios deseños heráldicos, só aparece un —con ou sen tapa— e normalmente desprovisto doutras cargas heráldicas no campo do escudo. Varios libros de emblemas dan fe disto, concretamente: L’armorial du héraut Vermandois, Egerton Tract, Redinghoven, Lyncenich e Bergshammar. Do mesmo xeito, pero na variante iniciada por un novo rolo, o escudo asignado ao Rei de Galicia aparece nunha das cartas capitulares do Misal de Sherborne, un libro litúrxico inglés publicado non máis tarde de 1407. Non obstante, non foi ata a primeira metade do século XV que se engadiron outros elementos ao campo do escudo galaico, concretamente os trevos. O seu número adoita ser catro, como se representa na armadura de Nancy, André Rineck e Coislin-Seguir; con todo, tamén hai varias versións nas que o campo está sembrado con estas verduras. Neste sentido, non se trata só dos códices de Xoán V de Bueil e o canto da perna, senón tamén do Libro do Corazón de Amor Enérxico, unha obra alegórica creada por René de Anjou, rei de Xerusalén, arredor de 1457.
Ademais desta liña de emblemas de canto, obsérvanse dúas tendencias máis no século XV. Unha é aquela na que os escudos con barras de azur e ouro, ou azur e prata, aluden ao rei de Galiza. Despois do Concilio de Constanza (1414-1418), Ulrich von Richentals compilou a súa Crónica do Acontecido. Nela consérvanse numerosos manuscritos e incunables que reflicten un número considerable de escudos de armas de reis, dignatarios e institucións eclesiásticas, sendo un deles o do “Rei de Galiza”. A outra interpretación foi a promovida por Pedro de Gracia Dei, “Rei de Armas” de Fernando de Aragón e Isabel de Castela. Neste caso, o Faro Bergantiño (ou Torre de Hércules) pretendía representar a Galicia, quizais influenciado pola numismática de Fernando I de Portugal, rei de Galicia entre 1369 e 1371. Cómpre sinalar que esta é a primeira representación do noso emblema na Península Ibérica, tal e como se publica na obra *Escudo xeral de todas as insignias do Universo* (1489). Uns anos máis tarde, o cáliz tamén distinguiu a Galicia entre os reinos peninsulares. Diego Hernández de Mendoza, no seu libro de armas (1497), incluíu este emblema, xa entón amplamente utilizado en toda Europa e vinculado ao reino de Galicia.
En canto ás cruces, que se converterían en tan características do noso escudo de armas ao longo da Idade Moderna, o primeiro exemplo quizais se atope no tapiz de Franz von Tassis, conservado en fragmentos en Bruxelas. Tivo que estar rematado non antes de 1519, e a partir desa data conviviron con el as outras versións mencionadas anteriormente, coa excepción da versión trebolada. Os escudos de armas de Galicia (catedrais, pazos, casas gremiais, etc.) atópanse en diversos edificios europeos e mesmo pódense ver en lareiras, fogueiras, obras de arte e libros de temas diversos. Este mesmo escudo de armas, non só con fins ornamentais senón tamén políticos, estivo presente en Bruxelas durante os ritos funerarios de Isabel de Castela, Fernando de Aragón, Carlos V e Filipe II.

Héitor Picallo
Investigador
Nado en Cuntis o 18 de outubro de 1974, é enxeñeiro naval pola Universidade da Coruña (UDC), aínda que tamén escribe e ilustra.
Publica en revistas eruditas como Anuarium Sancti Iacobi, Boletín de Genealogía, Heráldica y Nobleza de Galicia, Compostellanum, Conimbriga, Murguía, Museo de Pontevedra e Tapa. Os seus artigos xornalísticos apareceron en publicacións como A Nosa Terra, Diario de Arousa, Diario de Pontevedra, Galicia Confidencial, Galicia Hoxe, Luzes, Nós Diario, Sermos Galiza e Terra e Tempo. Foi recoñecido por algunhas destas publicacións cos premios de xornalismo Máximo Sar (2005) e Reimóndez Portela (2012).
Ademais da súa obra na literatura infantil, é autor dos ensaios: Xohán Xesús González: Un precursor da soberanía gallega (2008), Coa lingua na terra (2013), Cuntis na época romana (2016), Na Idade Media, as castañas como recursos económicos (2018), As letras gallegas en caricatura (2020) e O escudo de armas do Reino de Galiza: Unha (Re)visión (Inter)nacional (2021). Tamén lle encargaron O Castro é tamén a orixe da literatura infantil e xuvenil gallega (2020).
No eido das belas artes, ten exposto en institucións como o Museo de Pontevedra, San Martiño Pinario e o MUPEGA (ambos en Santiago de Compostela), o MOME (A Estrada), o Museo Valle-Inclán (A Pobra), o Museo das Artes do Gravado e Lustres Rivas (ambos en Ribeira), o Museo (Portugal), o Museo Manuel Torres (Marín da Guarda), o Museo Manuel Torres (Marín, laGalicia), etc. colaborou na exposición de O. pergamino vindel (outubro 2017 – marzo 2018).
Os seus debuxos arqueolóxicos aparecen en publicacións como Románico: Revista de Arte de Amigos del Románico, obras internacionais como El legado de Priscilian en el Starway (2017) de Ralf Pochadt, e en libros publicados polo Museo Valle-Inclán (A Pobra), institución que custodia 44 das súas pezas orixinais.
Algunhas das súas composicións sobre autores literarios galegos apareceron nos xornais Galicia Hoy e El Correo Gallego.
Ponencias
Xosé Ramón Peña
Xosé Miguel Andrade Cernadas
Ramón Yzquierdo Peiró
Pegerto Saavedra
Pablo C. Díaz Martínez
Mercedes Brea
Mariña Bermúdez Beloso
Compartir